در ایران، نخستین تلاشها برای کشت چای به دوران قاجار و عصر ناصرالدین شاه بازمیگردد. دردوران صفویه، چای بهعنوان نوشیدنیای لوکس در میان طبقات مرفه جامعه رواج داشت، در حالی که نوشیدنی اصلی عموم مردم، قهوه بود. اما با افزایش واردات چای و هزینههای ارزی بالای آن، نیاز به کشت داخلی چای در کشور احساس شد.
براساس اسناد و مدارک موجود، برای نخستین بار در سال ۱۱۶۱ هجری شمسی، تاجری اصفهانب به نام حاج محمد اصفهانی کشت چای را آغاز نمود، اما به دلیلی نامعلوم، این فعالیت رونق نیافت. در سال ۱۲۷۸ هجری شمسی، مرحوم محمد میرزای کاشفالسلطنه، که به عنوان سرکنسول ایران در هند خدمت میکرد و شاهد خروج مبالغ هنگفتی ارز از کشور برای خرید چای بود، تصمیم گرفت که بذر و نهال چای را از هند به ایران بیاورد و کشت این محصول را در کشور آغاز کند. او نخستین کسی است که کشت چای را در ایران رواج داد و به همین دلیل «پدر چای ایران» نامیده میشود.
کاشفالسلطنه پس از تحمل سختیهای فراوان و فراگیری علوم و مهارتهای لازم در حوزه کشت و صنعت چای در هند، مأموریت خود را به پایان رساند و بذرها و نهالهای چای را به ایران وارد کرد. او با تشخیص مناسب بودن آبوهوای گیلان، بهویژه لاهیجان، برای کشت چای، نهالها و بذرهای وارداتی را در دامنه کوه چاهانسر در لاهیجان کاشت. پس از سالها تلاش و کوشش، نهالها به بار نشستند و اولین محصول از باغ چای احداثی برداشت شد که دارای عطر و طعمی فوقالعاده بود.
مرحوم کاشفالسلطنه پس از اطمینان از استمرار تولید چای و توسعه باغهای چای، با رفع موانع و مخالفتهایی که از سوی برخی افراد صورت میگرفت، اقدام به گسترش کشت چای کرد. این محصول پس از فراز و نشیبهای بسیاری، در نهایت در ایران جایگاه ویژهای یافت و کشت آن به شکلی گسترده رواج پیدا کرد. با تلاشهای او، کشت چای در ایران تثبیت شد و تا سال ۱۳۰۹، مساحت باغهای چای به حدود ۶۰۰ هکتار رسید. نخستین کارخانه چای نیز در سال ۱۳۱۱ در لاهیجان افتتاح شد
بنا بر وصیت او، پیکر کاشفالسلطنه بر تپههای چای در لاهیجان به خاک سپرده شد. در همان مکان، آرامگاهی بنا گردید که اکنون به عنوان موزه تاریخ چای ایران شناخته میشود. او بر تپهای از چای که در سال ۱۳۰۷ خورشیدی توسط وی خریداری شده بود، به خاک سپرده شده و وصیت کرده بود که سنگ قبری از مرمر سیاه، بدون سقف و حفاظ، در میان بوتههای چای بر مزارش قرار دهند.
در دورههای بعد، با وضع قوانین حمایتی مانند قانون انحصار قند، شکر و چای در سال ۱۳۰۴ و معافیت دهساله باغهای چای از مالیات، صنعت چای ایران رونق بیشتری یافت و سطح زیر کشت چای در سال ۱۳۱۹ به ۴۰۰۰ هکتار و تعداد کارخانهها به ۱۴ واحد رسید. بعد از شهریور ۱۳۲۰، پس از وقفهای، از سال ۱۳۲۹ وضعیت صنعت چای رو به بهبود نهاد و در حوالی سال ۱۳۳۳ به اوج رسید.
- چای « دستاوردها و برنامه های تحقیقات ژنتیک و به نژاد
- ویکی پدیا
- سایت انجمن چای ایران
